8. sınıf · Türkçe · Metin ve Söz Varlığı
Metin Türleri konu anlatımı
Metin türünü belirlerken anlatıcının kişi ekine bakmak tek başına yeterli değildir. Anı, yazarın kendi geçmişinde yaşadığını belirttiği olayları sonradan anlatır; hikâye ise kurmaca bir olay örgüsüne dayanır ve birinci kişi ağzından da yazılabilir. Türü ayırırken metnin sunulduğu bağlam, anlatıcının amacı, yaşanmışlık iddiası ve kurmaca kuruluşu birlikte değerlendirilir. Gerçekçi bir hikâye de mümkündür; olağan dışı olay bulunması hikâye için zorunlu değildir.
Bu konudan soru çöz →Temel kural
“Ben” demek anı için kanıt değildir; hikâye de “ben” diliyle yazılabilir. Amaç, bağlam ve yaşanmışlık iddiasına bak.
Konuyu öğren
Anıdaki geri dönüşü tanı
Anıda anlatıcı yıllar sonra yaşadığını belirttiği bir olayı, geçmişe dönük değerlendirmeyle aktarabilir.
Hikâyede kurmacayı gör
Hikâye kişi, olay, zaman ve mekân çevresinde kurulabilir; anlatıcısı birinci veya üçüncü kişi olabilir.
İki metni karşılaştır
Aşağıdaki iki metin de “ben” diliyle yazılmıştır; türünü söyleten asıl unsur kişi eki değildir.
Kesinlik tuzağından kaçın
Tek bir pasajın gerçekten yaşanıp yaşanmadığı her zaman yalnız üsluptan kanıtlanamaz; eser türü ve bağlam da gerekir.
Çözümlü örnek
Örnek durum: Her ikisi de birinci tekil kişi anlatımlı anı ve kurmaca hikâye örnekleri.
Soru: İki metin de “ben” anlatımı kullanıyor. Metin A neden anıya, Metin B neden hikâyeye örnek olarak verilmiştir?
Yanıt: A, anlatıcının kendi geçmişte yaşadığını belirttiği olayı yıllar sonra aktarma amacı taşır; B, kurmaca bir olay örgüsü sunar.
- Her ikisi de birinci kişiyle anlatılıyor; “ben” tek başına türü ayıramaz.
- A’da “aradan yıllar geçti” ve “hâlâ aklımda” sözleri yaşanmışlığı anı olarak aktarma çerçevesi oluşturur.
- B bir hikâye olarak sunulmuştur ve kurmaca olay örgüsü belirgindir; hikâye gerçekçi de yazılabilir.
Çalışma önerisi
Metin için “Kim anlatıyor?”, “Hangi amaçla?”, “Yaşanmışlığı mı aktarıyor, kurmaca bir örgü mü kuruyor?” sorularını birlikte sor.
Birinci tekil kişi veya geçmiş zaman gördüğünde otomatik “anı” demek; bir hikâye de aynı anlatım özelliklerini kullanabilir.
Kendini kontrol et
“Ben” sözü dışında türü destekleyen en az iki ipucu ve metnin sunulduğu bağlam var mı?